Konferencja naukowo – techniczna pt.: „Indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania
mieszkań w budownictwie wielorodzinnym” była zorganizowana pod patronatem Ministerstwa Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej przez:

1. Instytut Ogrzewnictwa i Wentylacji Politechniki Warszawskiej,
2. Instytut Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechniki Białostockiej,
3. Sekcję Ogrzewnictwa, Ciepłownictwa i Klimatyzacji Komitetu Inżynierii Lądowej i Wodnej Polskiej Akademii Nauk.
   

Konferencja odbyła się 13 i 14 maja 2004 r. w Politechnice Białostockiej w Białymstoku. Udział w Konferencji wzięli przedstawiciele niemal wszystkich grup zainteresowanych tematyką:

1. Edward Słoma – przedstawiciel ministra gospodarki,
2. Krzysztof Cichowski – przedstawiciel Związku Rewizyjnego Spółdzielni Mieszkaniowych RP,
3. Ewa Wiszniewska – przedstawicielka Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów,
4. przedstawiciele wyższych uczelni technicznych w liczbie 28 osób,
5. przedstawiciele firm rozliczających mieszkańców za zużyte ciepło na podstawie wskazań podzielników w liczbie 6 osób,
6. przedstawiciele spółdzielni mieszkaniowych, mieszkań komunalnych, mieszkań Komunalnego Towarzystwa Budownictwa Społecznego i administratorzy wspólnot mieszkaniowych w liczbie 44 osób.
7. Marek Płuciennik – przedstawiciel COBRTI „Instal”.

W przeddzień konferencji swój przyjazd odwołał Pan Wojciech Wojtal, przedstawiciel rzecznika praw obywatelskich, uzasadniając swoją absencję koniecznością pozostania w Warszawie.
    Listy wyrażające zainteresowanie tematyką Konferencji nadesłali zaproszeni posłowie Sejmu RP – członkowie stałej podkomisji ds. budownictwa oraz gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej z prośbą o materiały konferencyjne, gdzie w tych dniach odbywało się          75 posiedzenie Sejmu RP.
    Materiały konferencyjne zawierają 11 wybranych (spośród zgłoszonych) referatów o jednotematycznej treści: "Indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania mieszkań w budownictwie wielorodzinnym".
    W Polsce w latach dziewięćdziesiątych, wzorując się na rozwiązaniach niemieckich, wprowadzono indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania mieszkań w budownictwie wielorodzinnym i rozpoczęto instalowanie nagrzejnikowych podzielników ciepła.
    Obecnie około 2,5 mln mieszkań, z 5,5 mln wyposażonych w instalacje centralnego ogrzewania, w których można zastosować opomiarowanie, podlega indywidualnemu rozliczaniu kosztów.
    W Białymstoku na 129 800 mieszkań wyposażonych w instalację c. o. opomiarowanych jest 59 000 mieszkań.
    W obu przypadkach, krajowym i białostockim, opomiarowane mieszkania stanowią     45,4 % mieszkań w budownictwie wielorodzinnym.
    W budynkach spółdzielczych w Białymstoku zainstalowane nagrzejnikowe podzielniki kosztów ciepła są w 82 % mieszkań.
    Powstały firmy rozliczeniowe, które instalują podzielniki kosztów ciepła, odczytują wskazania podzielników i na ich podstawie dokonują rozliczeń kosztów ogrzewania budynków pomiędzy mieszkańców. Rozliczenia są dokonywane z zastosowaniem obliczeń numerycznych, przez wyspecjalizowane firmy rozliczeniowe, z zastosowaniem algorytmów odpowiednich dla określonego typu podzielnika i z zachowaniem regulaminów wewnętrznych spółdzielni, jeśli zarządcą jest spółdzielnia mieszkaniowa.
    Firmy rozliczeniowe, wraz z zarządcami budynków, wprowadziły w życie hasło: "każdy płaci za siebie".
    W początkowych latach tych rozliczeń, właściciele niektórych mieszkań otrzymywali częściowe zwroty wpłat, a inni musieli dopłacać. Kwoty zwrotów i dopłat wynosiły kilkaset złotych, a zdarzały się również kwoty znacznie większe.
    Powodowało to oburzenie i protesty właścicieli niektórych mieszkań, którzy wnosili protesty do rzeczników obrony spraw konsumenckich, władz samorządowych, rzecznika spraw obywatelskich, nawet do Marszałka Sejmu R. P. a tymczasem dokręcali zawory termostatyczne (dławili przepływ czynnika grzejnego), a niektórzy całkowicie odcinali dopływ czynnika grzejnego całkowicie zadowalając się temperaturą + 17 do + 18 i nie wietrzyli mieszkania.

                W badaniach pracowników Politechniki Warszawskiej (zrealizowany Projekt Badawczy KBN) wykazano, że powodem występowania największych nieprawidłowości podczas rozliczeń kosztów zużywanego ciepła w poszczególnych mieszkaniach za pomocą nagrzejnikowych podzielników jest pomijanie:

·         wymiany ciepła pomiędzy mieszkaniami,

·         oddawania ciepła przez nie izolowane przewody rozprowadzające ciepło.

Firmy rozliczeniowe „łagodzą” ten problem stosując współczynniki redukcyjne, których koncepcję opracował Centralny Ośrodek Badawczo – Rozwojowy Techniki Instalacyjnej (COBRTI „Instal”).
 Współczynniki te, gdyby je zastosowano do całkowitej ilości ciepła dostarczonego do mieszkania (przez przewody, grzejniki i przegrody wewnętrzne), przekształciłyby zasadę „każdy płaci za siebie” w zasadę „każdy płaci proporcjonalnie do powierzchni i temperatury wewnętrznej”.
 Należy przy tym zauważyć, że zasada działania podzielnika opiera się na liniowej charakterystyce grzejnika (tj. że strumień przekazywanego ciepła jest wprost proporcjonalny do różnicy temperatury określonego punktu powierzchni grzejnika i temperatury wewnętrznej oraz wielkości jego powierzchni zewnętrznej).
 Jednak rzeczywista charakterystyka grzejnika nie jest zależnością liniową, lecz logarytmiczną. Uproszczenie wynikające z przyjęcia liniowego przebiegu charakterystyki grzejnika, można uznać za dopuszczalne tylko w warunkach poprawnego doboru wielkości grzejników. W przypadku grzejników przewymiarowanych, założenie takie powoduje znaczne błędy, które mogą być korygowane przez odpowiednie miejsce usytuowania podzielnika.
 Podział całkowitych kosztów ogrzewania budynku wielorodzinnego może być dokonany proporcjonalnie do:
- powierzchni mieszkania i średniej różnicy w okresie rozliczeniowym temperatury wewnętrznej i powietrza zewnętrznego,
- proporcjonalnie do powierzchni użytkowej mieszkania,
- proporcjonalnie zarówno do ilości dostarczonego ciepła przez grzejniki i przewody c. o., jak i ściany wewnętrzne (przepływ ciepła między mieszkaniami).
Pierwsza z możliwości, najbardziej właściwa, przy obecnym określaniu cen nabycia i wynajmu mieszkania (proporcjonalnie do ich powierzchni), zwiększone koszty ogrzewania mieszkań narożnych rozkłada na wszystkie mieszkania, a wysokość kosztów uzależnia od średniej temperatury wewnętrznej utrzymywanej w mieszkaniach, co motywuje użytkownika do oszczędzania ciepła. Realizacja podziału proporcjonalnego do iloczynu powierzchni mieszkania i utrzymywanej średniej różnicy temperatury może być dokonana na podstawie pomiaru średniej temperatury wewnętrznej w poszczególnych mieszkaniach i ich powierzchni. W celu realizacji tej metody można wykorzystać wskazania podzielników ciepła i określoną analitycznie ilość ciepła dostarczonego do mieszkania przez przewody rozprowadzające, co może być dokonane w dwojaki sposób:

- na podstawie analitycznego określenia temperatury wewnętrznej z układu równań bilansu cieplnego poszczególnych mieszkań,

- przez podział 60 % całkowitych kosztów ogrzewania proporcjonalnie do powierzchni mieszkania, a pozostałe 40 % proporcjonalnie do wskazań nagrzejnikowych podzielników ciepła, zwiększonych o analitycznie określone wskazania takich podzielników, gdyby je umieszczono na przewodach c. o.

Podział proporcjonalny do powierzchni mieszkania nie motywuje użytkowników do oszczędzania ciepła, może być jednak uznany za dopuszczalny w budynkach o bardzo dobrej izolacyjności cieplnej. W budynkach takich obniżenie temperatury wewnętrznej bez redukcji wentylacji, pozwala na bardzo niewielkie zmniejszenie zużycia ciepła, przy czym zyski z tego tytułu są mniejsze niż koszty zabudowy i eksploatacji opomiarowania mieszkań.

 Stosowanie podziału proporcjonalnego do całkowitego strumienia ciepła dostarczonego do mieszkania jest uzasadnione w przypadku, gdy cena mieszkania lub jego wynajmu ustalana jest z uwzględnieniem kosztów jego ogrzewania. Przy realizacji dyrektywy UE o certyfikacie energetycznym budynków, taki sposób określania kosztu mieszkania będzie bardzo prawdopodobny. Realizacja tej zasady podziału kosztów może być dokonana bądź na podstawie pomiaru temperatury wewnętrznej (funkcję elementu pomiarowego spełniają za grzejnik przegrody wewnętrzne), bądź na podstawie pomiaru ilości ciepła dostarczonego przez grzejniki i przewody c. o. oraz analityczne określenie temperatury wewnętrznej i wielkości międzymieszkaniowych przepływów ciepła).

 W czasie Konferencji zostały przedstawione dwa referaty, w których autorzy proponują zamianę nagrzejnikowych podzielników kosztów ciepła na telemetryczne rejestratory temperatury w poszczególnych pomieszczeniach budynku. Wówczas nie miałoby znaczenia, skąd pochodzi ciepło (od grzejnika, pionów czy sąsiadów). Za ciepło zużyte przez pomieszczenie (lokal) płaciłby „sprawiedliwie” użytkownik.
 Nagrzejnikowe podzielniki ciepła są również stosowane w budynkach wielorodzinnych, wzniesionych w minionych latach.
 W najnowszych budynkach wykonywane są poziome instalacje centralnego ogrzewania z pionami izolowanymi w korytarzach i z licznikami ciepła (ciepłomierzami).
 W tym przypadku liczba nie opomiarowanych źródeł ciepła zmniejsza się, ale główne nie opomiarowane źródło ciepła, tj. przepływ ciepła między mieszkaniami pozostaje. Błędy pomiarów są w tym wypadku mniejsze niż przy pomiarach, w których mieszkania wyposażone są w nagrzejnikowe podzielniki ciepła.
 W Białymstoku (podobnie jak w całym kraju) w budownictwie wielorodzinnym są stosowane dwie formy rozliczeń: ryczałtowa i pomiarowa.

 Opłata ryczałtowa stosowana w Białymstoku zmienia się w dość szerokim zakresie od 2,10 zł do 6,00 zł za 1 m² powierzchni użytkowej.

 Opłata pomiarowa w mieszkaniach, które mają zainstalowane podzielniki kosztów polega na tym, że zarządcy mieszkań ustalają, tzw. stawki zaliczkowe. I w tym przypadku występuje duże zróżnicowanie tych stawek w poszczególnych spółdzielniach od 1,87 zł do 3,03 zł .
 Należy przy tym zauważyć, że spółdzielnie te płacą Miejskiemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej od 1,11 zł do 1,69 za 1 m² ogrzewanej powierzchni.

 Opłaty zaliczkowe są średnio, dwukrotnie wyższe niż opłaty na rzecz dostawcy ciepła (MPEC), zaś opłaty ryczałtowe są średnio trzykrotnie wyższe niż opłaty na rzecz MPEC-u, a w dwóch dużych spółdzielniach nawet czterokrotnie.
 Tak duże zróżnicowanie opłat zaliczkowych i ryczałtowych pobieranych przez zarządców od indywidualnych mieszkańców w budynkach wielorodzinnych w stosunku do opłat, jakie zarządcy wnoszą na rzecz dostawców ciepła (przeważnie miejskich przedsiębiorstw energetyki cieplnej), może świadczyć o tym, iż zarządcy część wpływów uzyskanych za korzystanie z centralnego ogrzewania przeznaczają na inne cele.
 Żadna z obowiązujących ustaw nie zawiera delegacji do opracowania regulacji prawnych dotyczących warunków i zasad dostarczania ciepła do grzejników w mieszkaniach oraz rozliczeń z mieszkańcami budynków wielorodzinnych. Prawne uregulowanie indywidualnego rozliczenia mieszkań w budownictwie wielorodzinnym jest obecnie sprawą pilna i konieczną.
 Materiały konferencji naukowo – technicznej pt.: „Indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania mieszkań w budownictwie wielorodzinnym” mogą być pomocne w nowelizacji Ustawy z 10 kwietnia 1997 roku Prawo Energetyczne (Dz. U. nr 54, poz. 348 z późniejszymi zmianami).
 Członkowie Komitetu Naukowego Konferencji, biorąc pod uwagę:

• treść referatów zawartych w materiałach konferencyjnych,
• dyskusję przeprowadzoną w czasie obrad konferencji,
• oraz dyskusję na posiedzeniu Komitetu Naukowego 14 maja 2004 roku, zaraz po zakończeniu obrad konferencji, proponują wprowadzenie do Ustawy z 10 kwietnia 1997 roku zapisów, określających zasady rozliczeń kosztów zużycia ciepła między Zarządcą mieszkaniami w budynku wielorodzinnym a indywidualnymi użytkownikami mieszkań.

Są to następujące propozycje:

1. Zobowiązać, aktem prawnym, zarządców wielorodzinnych budynków mieszkalnych, których koszty nabycia lub wynajmu określono proporcjonalnie do ich powierzchni użytkowej, aby koszty ogrzewania tych budynków, były rozliczane między użytkowników poszczególnych mieszkań proporcjonalnie do iloczynu ich powierzchni użytkowej i średniej różnicy (w okresie rozliczeniowym) temperatury wewnętrznej i zewnętrznej. Realizacja tej zasady może być dokonywana w wyniku:
a)       bezpośredniego pomiaru średniej w okresie rozliczeniowym temperatury wewnętrznej poszczególnych mieszkań,
b)       obliczeniowego wyznaczenia z układu równań bilansu cieplnego poszczególnych mieszkań, średniej temperatury powietrza wewnętrznego. Ciepło dostarczone do mieszkań przez grzejniki i przewody c. o., należy w tym przypadku określać na podstawie wskazań ciepłomierzy mieszkaniowych lub wskazań nagrzejnikowych podzielników ciepła i ciepła dostarczonego przez przewody c. o., wyznaczonego na podstawie obliczeń,
c)       przyjęcia, że 60 % całkowitych kosztów ogrzewania budynku jest dzielone proporcjonalnie do wielkości powierzchni użytkowej mieszkań, a pozostałe 40 % kosztów całkowitych dzielone jest proporcjonalnie do iloczynu ciepła dostarczonego przez grzejniki oraz przewody c. o. przez stosunek średniego obliczeniowego zapotrzebowania na ciepło do ogrzania 1 m² powierzchni użytkowej w całym budynku do obliczeniowego zapotrzebowania na ciepło do ogrzania 1 m² powierzchni użytkowej danego mieszkania . Ilość ciepła dostarczonego w okresie rozliczeniowym przez grzejniki i przewody c. o. może być określana wg wskazań ciepłomierza mieszkaniowego lub nagrzejnikowych podzielników ciepła, a ilość ciepła dostarczonego przez przewody c. o., wyznaczana jest na podstawie obliczeń.

2. W budynkach , o których mowa w pkt. 1, i w których przewidywane oszczędności spowodowane ograniczaniem dostawy ciepła i obniżeniem temperatury wewnętrznej do    18 stopni celsjusza są równe lub mniejsze niż koszty zabudowy i eksploatacji przyrządów pomiarowych określających ilość ciepła lub temperaturę wewnętrzną – uznać za dopuszczalny podział kosztów proporcjonalny do powierzchni użytkowej mieszkań.

3. W budynkach wielorodzinnych, w których koszty zakupu lub wynajmu ustalono z uwzględnieniem kosztów ich ogrzewania – całkowite koszty ich ogrzewania należy określać proporcjonalnie do ilości ciepła dostarczonego do poszczególnych mieszkań przez grzejniki, przewody c. o. oraz przegrody wewnętrzne. Ilość ciepła dostarczonego przez grzejniki i przewody, należy w tym przypadku określać przy użyciu ciepłomierzy mieszkaniowych, a ilości ciepła dopływającego przez przegrody wewnętrzne ustalać należy na podstawie pomiarów lub obliczeń średnich wartości temperatury wewnętrznej w poszczególnych mieszkaniach.

4. W odniesieniu do nowo projektowanych wielorodzinnych budynków mieszkalnych, Komitet Naukowy Konferencji popiera pogląd o celowości stosowania pionów rozprowadzających czynnik grzejny z pełną izolacją w korytarzach i licznikami ciepła (ciepłomierzami) na odgałęzieniach do poziomych instalacji centralnego ogrzewania w poszczególnych mieszkaniach.

5. Należy popierać nowe rozwiązania i konstrukcje urządzeń do pomiaru średniej temperatury wewnętrznej w poszczególnych mieszkaniach, a w tym zaproponowane na konferencji koncepcje telemetrycznych rejestratorów ciepła.

6. W budynkach istniejących, w których obecnie rozliczenie kosztów odbywa się proporcjonalnie do powierzchni użytkowej mieszkań, wprowadzić systemy rozliczeniowe, wykorzystujące pomiar średniej temperatury wewnętrznej w mieszkaniach.

7. Zobowiązać zarządców budynków i firmy rozliczające koszty ogrzewania w wielorodzinnych budynkach mieszkalnych do wprowadzenia systemu i programu obliczeniowego zgodnych z wymaganiami punktu 1 w terminie do 1 czerwca 2005 roku. Systemy i programy rozliczeniowe powinny być poddane certyfikacji przez upoważnione ośrodki naukowo – badawcze.

                       Prof. Kazimierz Pieńkowski